Неміс жерінде Абай атына кµше бергізген
Ќалм±ќан ИСАБАЕВ 1925 жылы 25 тамыз к‰ні Павлодар облысы, Баянауыл ауылында д‰ниеге келген. 1956 жылы КПСС м‰шелігіне µтіп, 1943-1954 жылдары Совет Армиясы ќатарында болады. ?лы Отан соѓысыныњ ардагері, полковник єскерден ќайтќаннан кейін 1956-1961 жылдары "Социалистік Ќазањстан" газетінде ќызмет атќарып, 19б1 жылы Ќаз¦У-діњ филология факультетін бітіреді.1948 жылдан бастап єњгіме, очерктер жаза бастаѓан Ќ Исабаевтыњ 1959 жылы "Баян" єњгімелер жинаѓы, "Ашынѓан жандар" (жазушы Р. Райымќ±ловпен бірігіп жазѓан) пьесасы, 1961 жылы "Ажал ќ±рсауында", 1965 жылы "Ќара бала" повестері, 1966 жылы "С±њќардыњ самѓауы", 1967-1970 жылдары "Айќыз" романдары мен 1969 жылы "Соњѓы тєулік" єњгімелер жинаѓы, 1962 жылы Ертіс-Ќараѓанды каналы ќ±рылысына арналѓан "Арман арнасымен" деген кітабы ќазаќ єдебиетіне ќосќан ќ±нды м±расы болып табылады. Ал 1964 жылы "Арман µзегі". 1966 жылы "Даладаѓы ерлік" кітаптары, "Соњѓы ерлік" деректі повесі 1971 жылы орыс тілінде басылып шыќќан. Б‰гінде Ќалм±ќан атаныњ 30-дан аса кітабы ќалыњ оќырманныњ с‰йікті шыѓармасына айналѓан.
Ќ. Исабаев Батыс Еуропа халыќтары жµніндегі ењбектерімен ќазаќ єдебиетініњ таќырыптыќ шењберін кењейтуге ‰лес ќосты. Ќазаќтыњ Айќыз Кµшімбаева, Шоњ Едігин, Ќосым Пішенбаев (Екібаст±з кµмірін ашќан халыќ геологы), Серікќали Жаќыпов сияќты ±мыт ќалѓан кемењгер ±л-ќыздарыныњ µмірі мен к‰ресі жµнінде кітаптар жазып, есімдерін мектептер мен кµшелерге, шаруашылыќтарѓа бергізіп, ескерткіш ќойѓызды. Ол кісі диќан µмірінен пьеса жазу ‰шін арнайы курстан µтіп, комбайншы мамандыѓын алып, Аќмола облысында екі маусым (1982-1983 жылдары) егін ораѓына ќатысады. Осы зерттеудіњ нєтижесінде "Десант" атты пьеса жазып, Мєдениет министрлігініњ сыйлыѓына ие болды.
Ќалм±ќан Исабаев "Ќызыл Ж±лдыз", "Ењбек Ќызыл Ту", "Ќ±рмет Белгісі", ГДР Герман-Совет достыѓы ќоѓамыныњ "Алтын белгісі" ордендері жєне кµптеген медальдардыњ иегері. Б‰гінде зайыбы Зєбирамен тµрт бала тєрбиелеп, немере с‰йіп отырѓан баќытты ќария.
Ќалм±ќан Исабаев 1943 жылдыњ ќањтарында Павлодар облысыныњ Баянауыл ауылынан Совет Армиясыныњ ќатарына алынды. Ол с±рапыл соѓыста Еуропа елдерін фашизмнен азат ету жорыќтарына ќатысып, Чехословакия, Словенияда болып, оныњ ішінде Треншин ќаласын неміс басќыншыларынан ќ±тќаруѓа ќатысады, Соѓысќа алѓаш ќатысќаны туралы Ќалекењ былайша еске алады. "Мен соѓысќа солдат болып алынып, полковник шенінде аяќтап шыќтым. 1943 жылы ¤збекстанныњ Термез ќаласындаѓы Ташкент пулемет училищесіне оќуѓа келген едім. Негізінен ондаѓы оќу баѓдарламасы ‰ш-тµрт жылѓа созылатын. Соѓыстыњ басталып кетуіне байланысты училищеде сабаќ алты ай ѓана болды. Сонымен, бізді ‰ш айдан кейін курсант ќалпымызда пойызѓа отырѓызып, ќан майданныњ отына апарды да салды. "Яссы-Кишинев дейтін операцияѓа" ќатысып, соѓысты ќатардаѓы жауынгер болып бастадым. Єсіресе, Румыниядан µтіп, Венгрияѓа кіргенде ќатты шабуылдар болды. Венгрия Гитлердіњ ењ соњѓы сыбайласы болѓандыќтан, берілмей отырып алды. Ал ол кезде Венгрияны басќарѓан Хорти, Салачи деген ќайраткерлер Гитлердіњ оњ ќолы болып шыѓа келген еді. Сондыќтан, Венгрия елінде соѓыс ќатты ж‰рді. Сол елде соѓысу барысында, кезекті бір бекіністе шабуылѓа шыѓайын деп жатќанымызда, сол жаќтаѓы кµршілеріміздіњ командирлері "Встать, вперед!" деп айќайлап жатты, ал біздіњ командиріміздіњ дауысы шыќпайды. Б±л ќайда деп, артыма б±рылып ќарасам, атылѓан оќтан кіші лейтенант, яѓни 19-20-даѓы жап-жас орыс жігіті мерт болыпты. Біздіњ єскери жарѓыда былай делінген: Командирдіњ оќќа ±шќанын т±њѓыш кµрген жауынгер, сол бµлімді басќаруды ќолына алады" деген ќаѓида бар. Сол есіме т‰сті де: "Взвод, слушай мою команду, вперед!" деп, айќай салдым. Бір ж±мадан кейін маѓан кіші лейтенант атаѓы берілді. Сонымен не керек офицер болып шыѓа келдім. Соѓыста єскери шен алуда бір ерлік болып саналѓан ѓой. Ол да бір награда сияќты.
Осы т±ста біз Ќалм±ќан атадан соѓыста медаль, ордендерді ќалай береді, ол ‰шін ќандай ерліктіњ ‰лгісі басты назарѓа алынады деп с±раѓанымызда, ќарт жауынгер: "Соѓыста ќарап отырсањ, єрбір ќадам алѓа жылжуыњ, єр алѓан ќала, єрбір жау жатќан адырды алу - оныњ бєрі ерлік. Медаль, ордендерді ешкім саѓан "мє" деп бере салмайды. Оны да ењбекпен аласыњ. Кейде кейбір ерліктер есепке алынады, кейбіреуі есепке алынбай, ±мыт ќалып жатады. Ондай оќиѓалар соѓыста кµптеп кездеседі. Ќ±дайѓа ш‰кір, ‰ш-тµрт орденіміз бар.
Соѓыста бостан-босќа орденді ‰лестіріп жатќан ешкім жоќ. Мысалы, бір орденді алуымныњ тарихы туралы айтайын. 1945 жылдыњ сєуір айы болатын. Треншин (Словакияда) ќаласын ала алмай жатырмыз. Соѓыстыњ бітуіне аз ѓана ќалѓан еді. Ќала берілмей т±рды. Треншинніњ алдында бір деревня болатын. Сол деревняѓа фашистер с±мдыќ тосќауыл ќойѓан, бораѓан оќ бет ќаратпайды. Ал, деревнядан бері тµрт-бес шаќырым жерде бір хутор бар болатын. Жер иесініњ ‰йі жєне сарай. ‡ш метр жерде Треншинге кететін жол. Мен взводымды ќалаѓа апаратын жолѓа ќарай жаќындаттым. Біз резервтеміз. Єлден уаќытта, меніњ бір кµмекшім: "жолдас кіші лейтенант, ана жаќтан бір жењіл машина келе жатыр" деді. Ќарасам, келе жатќан кішкентай ѓана соѓыс машинасы екен. Оѓан єдетте тек генералдар ѓана мініп ж‰ретін еді. Танкті ататын БТР-ѓа келе жатќан машинаны атуѓа б±йрыќ бердім. Біраќ ж‰рексініп т±рѓан солдат: "Ойбай, біздіњ генерал шыѓар, ата алмаймын", - деді. Соѓыста кеп сµйлеп т±ратын уаќыт жоќ. Итеріп тастадым да, µзім жатып алып, атуѓа оњтайландым. Егер келе жатќандар немістіњ генералдары болса, ±стау керек, алда-жалда µзіміздіњ генералдар бола ќалса, єрине, ќалаѓа µткізбеу керек ќой. Осыны ойлап т±рдым да, µзіме ќатарлас келе жатќанды атып кеп жібердім. Шоњќањ ете т‰сіп, кюветке ќ±лай жаздап машина тоќтады. (Ортада картоп егетін дала жатыр). Ішінен ‰ш адам т‰сті. Біреуі айќай салып, ж±дырыѓын т‰йді. Меніњ кµмекшімніњ аты Нарышкин еді, єлгі: "лейтенант, ќ±рыдыќ, анау генерал, тыѓылыњыз", - деді. Сµйткенше болѓан жоќ, неміс жаѓы оларды атты. Себебі, ар жаѓыныњ бєрі ќаптаѓан неміс ќой. Б±л жаќта тыныштыќ жоѓын сезген генералдар, топыраќтыњ ‰стімен ењбектеп, бізге ќарай келе жатты. Мен шатырдыњ ‰стіне шыѓып кеттім. Бір уаќытта генерал да келді, Батальон командирі ‰йден шыѓа салысымен бєрін баяндап жатыр. Бір кезде генерал:
- Єй, сендер анау ќаланы алѓан жоќсыњдар ма? -деді.
Командир:
- Жоќ алѓанымыз жоќ. Немістердіњ берілгісі жоќ.
Генерал:
- Меніњ ќолыма Треншинді алдыќ деген мєлімет т‰сті ѓой,- деді. Соѓыста м±ндай келењсіздіктер болып т±ратын еді. Сµзін ќайта жалѓастырѓан генерал:
- Єлі ж‰р екенсіњдер ѓой. Ойпырым-ай, наѓыз соѓыс бітейін деп ќалѓанда, немістіњ ќолына т‰се жаздаѓан екенмін ѓой.
Ол біраз ойланып т±рды да, "меніњ машинамды кім атты", - деді. Сержант: - біздіњ Исабаев.
Генерал:
- ¤зі ќайда?
Мен жатырмын, ‰н жоќ. Сосын кетуге ыњѓайланып, "полктіњ штабы ќай жерде" деді. Командир бєлен деген жерде деп т‰сіндіріп т±рѓанын естіп жатырмын. Генерал:
- Маѓан жол кµрсететін адам бер. Кішкене ж‰ргеннен кейін, гснералдыњ даусы шыќты, "Єй, капитан - деп, батальон командирініњ назарын езіне б±рѓыза сµйлеп-єлгі меніњ машинамды атќан аќымаѓыњды орденге ±сын". Командир: - Ќ±п болады, -деді.
Бєрі айќай салды, Исабаев, Исабаев, где ты?
Мен шатырдан басым салбырап т‰сіп келе жатырмын. Солдаттардыњ бєрі ќарќылдап к‰ліп ќарсы алды. Кµп ±замай, "генералды ќ±тќарды" деп, мені орденге ±сыныпты. Кµрдіњіз бе, генералды ќ±тќарды дейді. Айтып отырѓан генерал-майор 40-шы армияныњ басшысы екен. Осындай бір ќызыќ оќиѓа болѓан". Ќ. Исабаев Словакияныњ Треншин ќаласын азат еткеннен кейін соѓыс аяќталуѓа бірер к‰н ќалѓанда, яѓни 1945 жылдыњ 28 сєуірінде жараланды. Берлин ќаласыа Кењес Армиясы алды деген хабарды дивизия медсанбатында естісе, ал ¦лы Отан соѓысыныњ жењіспен аяќталѓанын Словакияныњ Слияч деген курортында жатып білген екен. Осы жылдыњ к‰зінде елге жіберіліп, Т‰ркімения жеріндегі бір полкта взвод командирі болады. 1948 жылы Германияѓа ќайта оралѓан Ќ. Исабаев ондаѓы ќалѓан офицерлерді жаппай ауыстыруѓа ќатысады. 1949 жылдыњ к‰зінде ГДР-діњ ќ±рылуына байланыста Берлиннен шыѓатын жолда Варта жєне Чехословакия шекарасындаѓы Иоћангеоргенштадт елді мекендеріне ‰лкен ќара жолдар бойында баќылау пункттері (КПП) ашылѓан екен. Ќалм±ќан ата Варта деген баќылау пунктінде к‰зетші офицер ќызметінде, кейіннен Ильменау ќаласында комендант ќызметінде болады. Осы жылдарды соѓыс ардагері Ќалм±ќан Исабаев былай деп есіне алады: "Мен ќызмет еткен жер Варта баќылау пункті Айзенах ќаласынан 12 шаќырым жерде орналасќан. Меніњ ендігі ќызметім осы жерде µтті. Топтаѓы ондаѓан мыњ офицерлердіњ ішінен неге мені тандап алѓанын білмеймін. Єскерде кµбінесе, Азия халыќтарыныњ ішіндегі ќазаќтарѓа кµп сенуші еді. Небір жауапты ж±мыстарды ќазаќтарѓа беріп т±рѓылары келетін. Єрине, міндетті т‰рде орыстан басќаларды да есепке алып ж‰реді, біраќ алдымен ауыздарына т‰сетіні ќазаќ болатын. Б±л біздіњ халќымыз ‰шін ‰лкен сенім еді. Б‰кіл шекарада тµрт пунктін, біреуіндегі ќазаќ болуы керек еді.
Кейіннен комендатураѓа таѓы 2 офицер, бес солдат ќосылып, молыѓып ќалдыќ. Пункт болѓаннан кейін оныњ ќаќпасы болады. Баѓанды ашып-жауып т±ру ‰шін ‰ш солдат кезекпен к‰зетте т±рады. Бір солдат аспаз, біреуі ќаѓаз істерін ж‰ргізеді жєне телефон жанында отырады. Менімен ‰ш офицер пункт бойында кезекшілік ќызметін атќарамыз. Яѓни 24 саѓат кезекшілікте болып, 48 саѓат дем аламыз. ‡ш жылда кейін 1952 жылдыњ кµкгемінде арнайы оќу орнынан µткен ГДР шекарашылары келіп, орнымызды босаттыќ. Єскери ќызмет мерзімі таусылѓан ќарашыларымыз ‰йлеріне ќайтты. Майор Сахаров бастаѓан ‰ш офицер 8-армия резервіне келдік. Єрине, біздер де ќызметсіз ќалѓанымыз жоќ. Резервке келгеннен кейін мені Ильменау деген ауданѓа комендант етіп жіберді. Ильменау Веймардан 60 шаќырым ѓана жерде екен. "Елді білгіњ келсе, халќын таны, жерді білгіњ келсе, кµшет отырѓыз, ќаланы білгіњ келсе, тарихын зертте". Уаќыттан оза айтќанда Ильменау осыдан 700 жылдай б±рын Ильм µзенініњ бас жаѓынан бой кµтерген ќала екен. "Ауе" - алќап сµз. Ќала атауы да осы екі сµздіњ ќосындысынан шыѓыпты. Судыњ басы таудан десек Ильменау Тюрингия сілемініњ ењ жоѓарѓы ќыратынан орын алѓан. Мен тап болѓан жер кµлемі 350 шаршы шаќырымдай да 29 деревня, 75 мыњ халќы, Ильменау 17 мыњ т±рѓыны болѓан екен. Ильменау ауданындаѓы Кењес комендатурасы аудандыќ партия, кењес комитеттері мен кєсіподаќ, жастар ±йымдары электр су ж‰йесі, газ кµздері мен фабрика-зауыттарды мыќты к‰зетке алады. Б±л шараларѓа жергілікті ж±мысшылар да молынан ќамтылады. Жергілікгі полиция мен актив кµше к‰зетінде. Артыќ к‰ш жоќ. Ал комендатура ќорѓанысын єліміз келгенінше µз к‰шіміэбен "мыќтаѓан" болдыќ. 1954 жылы Германия бойынша аудандыќ "Ильменау комендатурасы" жойылып, таратылды.
1954 жылдыњ к‰зінде 29 жасымда Илъменаудан Алматы, ќайдасыњ! -деп жол тарттым дейді Ќалекењ.
Жазушы 1979 жылы Ильменау каласындаѓы Габельбах м±ражайына Абайдыњ "Ќарањѓы т‰нде тау калѓып" тєржімасы ќашап жазылѓан мєрмєр таќта ќойды. Ал Алматы, Семей, Аќмола, Ќараѓанды облысы ќалаларыныњ бір-бір кµшесіне Гете атын ќойѓызѓан да, осы Ќалм±ќан ата екен. Б±л туралы Ќалм±ќан Исабаев: "1982 жылдыњ 22 наурызында ±лы Гетеніњ д‰ние салѓанына 150 жыл толу д‰ние ж‰зі бойынша аталып µтті. "Ќарањѓы т‰нде тау ќалѓып" таќтасын апарып ќоюына байланысты µткен салтанатты жиында доктор Голд-ћамммер; "Абай Азия ќ±рлыѓында Гетені т±њѓыш аударѓан адам екен", дегенді айтќан. Осы т±ста маѓан: Гете ќаласы Ильменауда Абай атында бір кµше аталса артыќ болмас еді, деген ой келді. Осы ойымды іске асыру ж±мыстарын ќолѓа алып, 1995 жылы т‰рлі ±сыныстар мен хаттарды Германия елшілігіне, µзіміздіњ сол кездегі премьер-мннистрлерге жµнелттім. Араѓа бес жыл салып, Ќазаќстанныњ Германиядаѓы елшілігінен 2000 жылдыњ 21 ќањтарында шаќыру келді Хатта, елшілік осы жылдыњ 18 аќпанында Абай атына койылѓан кµшені ашу салтанатына ќатысуѓа шаќырыпты. Аталѓан к‰ні Берлинге де жетіп, кµшеніњ ашылуында болдыќ. Германиядаѓы Ќазаќстанныњ сол т±стаѓы елшісі Е. Асанбаев пен ќала атынан Любоминский ескерткіш бетіндегі кµк торѓынды алѓанда ар жаѓынан бетіне: "Абайштрассе" деген жазуы бар аппаќ алюминий таќта жарќ етті.
Берлин кµшелерін атау дєст‰рі біздіњ кµшелерге ат ќою єдетіне ±ќсамайды. Біз бір кµше ќаншама ±зын болса да бір-аќ атау береміз ѓой, Берлинніњ бір шетінен екінші шетіне шыѓатын дањѓылдары пєленбай атауѓа бµлінеді екен. Мєселен, єлемге єйгілі "Унтер ден Линден" атты орталыќ та тарихи дањѓылы 15 шаќты атауѓа бµлінген. Єр бµлік атауы басы мен аяѓында жазылѓан да ‰йлері нµмірлермен ѓана белгіленген.
Сонда єр атауѓа жататын кµше бµлігініњ ±зындыѓы 400-600, єрі кеткенде 1000 метрден аспайды. "Абайштрассеніњ" ±зындыѓы 400 метр. Ал "Гете кµшесі" 500-ге жетер-жетпес".
Ќ. Исабаев1961жылы "Ертіс-Ќараѓанды" каналы салынатын жерлермен жаяу ж‰ріп, 15 жыл бойы ќ±рылыстыњ аяѓына дейін ќатысып, 7-8 кітап жазады. Ал, сол "Ертіс-Ќараѓанды" каналыныњ ќ±рылысын жазуды академик-ѓалым Ќ. Сєтбаевтыњ сілтеуімен ќолѓа алѓанын Ќалм±ќан ата маќтанышпен айтады. Ќ Сєтбаевтыњ "Ертіс-Ќараѓанды" каналына жіберуі Ќалм±ќан атаѓа ‰лкен жауапкершілік пен сенім ж‰ктеген еді. Академик-ѓылымныњ Ќалм±ќан атаѓа: "сен єлі жас жазушысыњ, жазушыныњ міндеті - халыќтыњ м‰ддесімен ±штасып жатуы керек. Дєл ќазіргі Ќазаќстан халќыныњ м‰ддесі - орталыќ ќазаќстанды суландыру болып отыр". Ќ. Сєтбаевтыњ аќылы Ќалм±ќан атаѓа ќамшы болып, 15 жыл бойѓы табанды ењбегініњ арќасында Кењес кезінде "Ењбек Ќызыл Ту" орденімен награтталды. Б±л награда туралы жазушы: "Ќ±рылыс мекемесінде шежіреші деген штат жоќ. Б±л орденніњ ерекшелігі - µзініњ штатында жоќ адамын ±сынѓан ѓой, яѓни кµшеден ±стап алып бергендей єсер береді.
Єйтсе де біраз ењбек те сіњірген болуым керек. Кейбір инженерлердіњ салдыртып ќойѓан ќ±рылысын б±здыртып, ќайта жасатќан кездер де болды. Сµйтсем єлгі б±здыртып, ќайта жасатќаным сексен мыњ сомныњ ќ±рылысы екен", - деп Ќалм±ќан ата к‰ліп ќояды. Сонымен, Ќалм±ќан ата ќ±рылысшылармен бірге наградталѓан Ќазаќстандаѓы жалѓыз жазушы болды. Осы т±рѓыда Жазушылар одаѓыныњ 1973 жылы мамыр пленумында Ќ. Исабаевтыњ таќырып зерттегіштігі жµнінде академик М. Ќаратаев былай депті: "Єњгіме жазушыныњ µмірмен араласуы жµнінде, оныњ ќиын да, ќатпарлы ќыртыстарын зерттеуі жµнінде болѓанда біз Исабаевтыњ µнегесі мен тєжірибесін атамай µте алмаймыз. ¤йткені, "Ертіс-Ќараѓанды каналы ќ±рылысыныњ гвардиясы" деген атаќ берілген оныњ µмірдегі заман сырын зерттеуі кімге болса ‰лгі бола алады".
("Дала мен ќала" газетінен)
На главную |
Карта сайта |
Вверх
|
© 2005–2012 Северо-Казахстанский ИПК и ППК
При использовании материалов ссылка на сайт обязательна
При использовании материалов ссылка на сайт обязательна
|
|
 |
Разработка и сопровождение Веб-студия IVS |