И.П. Шухов — µз дєуірініњ айнасы
Ж.Ќадыров
(СЌМУ филология ѓылымдарыныњ кандидаты,доцент,ќазаќ филологиясы кафедрасыныњ мењгерушісі)
Ж.Ќадыров
(СЌМУ филология ѓылымдарыныњ кандидаты,доцент,ќазаќ филологиясы кафедрасыныњ мењгерушісі)
И.П. Шуховты ќазаќстандыќ кµрнекті жазушыларымыздыњ бірі жєне ерекше т±лѓа ретінде кµпшілігіміз танимыз.Сондай-аќ, ол осы µњірден шыќќан Зейнел-Ѓаби Иманбаев,Борис Петров,Владимир Шестериков сияќты аќын — жазушыларды аяќ алыстарынан танып,сєттілік тілеген.Ол ±заќ жылдар бойы Республикадаѓы орыс єдебиетініњ µркендеуіне зор ‰лес ќосып,оныњ кµш басшысы болды.Жазушы µзініњ єдеби шыѓармашылыѓын ќысќа єњгіме, очерктерден бастайды. («За Альховско», «Ломь», «Перекрестки дорог», «Последняя песня», «Рассказ о девичьих косах», «Выбор прицела», «Встреча», «Кремлевская телеграмма» т.б. Отызыншы жылдары оныњ «Ќасірет белбеуі» («Горькая линия») деп аталатын ќомаќты шыѓармасы жарыќ кµреді.
Жазушыныњ б±л алѓашќы романына кµптеген єдебиетшілеріміз сыни т±рѓыдан баѓа беріп,µз ой-пікірлерін білдірген. А.М. Горький: «Горькая линия» романын оќыѓанда автордыњ дарынды екенін т‰сінесіњ"-дейді. Кµп ±замай И.П. Шуховтыњ «¤шпенділік» деп аталатын келесі романы жарыќ кµреді. Роман сол кездері-аќ румын, неміс, француз, чех, испан жєне басќа тілдерге аударылып, кењінен таралды.И.П.Шухов сол шыѓармаларыныњ негізінде «Жау соќпаѓы» атты кинофильмніњ сценарийін жазып, фильм «Мосфильм» киностудиясына т‰сіріліп, 1935 жылы экранѓа шыќќан екен. Б±дан басќа оныњ «Пресновские страницы» повесі, «Беглый огонь», «Заговор метрвых» пьесалары жєне «Маша», «Осень», «Сказка», «Моя поэма», «Письмо», «Метель», «Песня о джуте, красной звезде и большом джигите» деген µлењдері жарыќ кµреді.
И.П.Шуховтыњ єдеби шыѓармашылыѓы таќырыбы жаѓынан єрќилы болып келеді. Ол кµбіне µмірден алынѓан деректерге негіздей отырып очерк, повесть жанрларын арќау етеді.
И.П.Шуховтыњ шыѓармаларында кµбіне-кµп сібір ќазаќтарыныњ µмірі µзек болды. Олардыњ таѓдырлары єрќилы.Бірі осы жаќќа патшалыќ ‰кіметті жаќтаушылар ретінде ќылыш, ќамшыларын ‰йіре келсе, ал кµпшілігі µз елінде жер малынан айырылып,азап-тозып, "жер±йыќ" іздеп ауѓан. Олардыњ ауыр халін, т±рмыс — салтын жазушы «Ќасірет белбеуі» романында шындыќпен бейнеленген.И.П.Шухов саясаткерлер,патшалыќ Ресейдіњ уаќытша мемлекет басында т±рѓандардыњ казактар мен ќазаќтарды бір-біріне айдап салатынын кµрсетіп берді. Ќазаќтар мен казактардыњ байланысы мен т‰сіністігі болмаѓан жаѓдайда ќиын-ќыстау кезењде µмір с‰ру оњай емес еді. Терењ тамырлыќ байланыстар екі халыќты ±дайы біріктіріп, таптыќ к‰рестерге ќарамастан ±лтаралыќ ќатынастар дамып отырды.
Мєселен, б±л жµнінде С.М±ќанов былай деп жазѓан «Тамырство было особенно выгодно бедноте: русский бедный земледелец по договоренности брал у бедного казаха-скотовода на время полевых работ его единственную лощадь, а взамен давал хлеб.Это было огромной поддержкой для обеих сторон.Но этим не облегчалась тяжелая участь дореволюционной бедноты, проживавшей в станицах, деревнях и аулах.Она была вполной экономической зависимости от кулаков и баев». Жазушы µз шыѓармашылыѓында б±л табиѓи жарастыќќа ќаншама ѓажайып беттер арнады. Мысалы, «Ќасірет белбеуі» романында:
« - Он прав, наш русский тамыр. Я вижу, бог не обидел его разумом. Пусть же скажет он нам тогда, что нам делать теперь и где нам искать защиты». (215 бет)
-А правда ли, что среди джигитов Амангельды есть и русские люди?
-Был и такой хабар. Правильно, вместе с аскерами Амангельды идут и русские люди, а самого храброго из русских богатырей Амангельды зовут матросом Тараном. Об этом тоже знает вся степь, и незачем спрашивать о том, что давно всем известно....(436 бетте)
Романда жаѓымды кейіпкер Федор Бушуев пен Садуаќастыњ достыќ ќарым -ќатынасы да сєтті шыќќан. Сондай-аќ тµњкеріске дейінгі ќазаќ ауылдарыныњ сипаты, салт-дєст‰рлері де шынайы кµрсетілген.
Осы кезењдегі орыс ќазаќ шаруаларыныњ ќарым-ќатынастары жайлы С.Шєріповтыњ «Алтыбасар» єњгімесінде де шынайы сипатталады. Сондай-аќ патша ±лыќтарыныњ єділетсіздігі, ќазаќ байларыныњ ‰стемдігі орыс-ќазаќ шаруаларыныњ арасындаѓы ќарым-ќатынастыњ б±зылуына єкеледі. ¦лттар арасындаѓы осындай келењсіз жаѓдайлар наќтылы фактілерге негізделген.
Осыѓан байланысты туѓан жайлар екі шыѓармада да шынайы аса шеберлікпен суреттеледі. «Алтыбасар» єњгімесінде: «Ќазаќ пен орыс арасы к‰ннен — к‰нге нашарлап барады, — дейді Александр деген шаруа, — ќазаќ малды ±рлап ќоймайды, егінді, шµпті малы жеп ќ±ртады. Жай сµзбен айтќанѓа ќазаќ болмайды. Амалымыз ќ±рыѓан соњ екі жаѓымыз да тµбелесіп ќаламыз. Арамызда тексеретін єділ ±лыќ жоќ, кім кµп берсе, соѓан б±рылады». Сондай-аќ «Ќасірет белбеуі» романында: «Настигая в густой траве казахов разошедшиеся станичники сбивали их с ног и полосовали плетьми и кнутами. Но, узнав об убийстве джигита и о ранении старшего сына Егора Бушуева — Якова, казаки сразу утратили воинственый пыл. Притихшие, подавленные, неразговорчивые, вернулись они к своим лошодям и, забыв про раздел сенокосных угодии, погнали карьером в крепость» — деп, келген осы мысалдардан орыс-ќазаќ шаруаларыныњ арасындаѓы жан т‰ршігерлік ќаќтыѓыс, ±рыстарды да кµреміз. Автор осыныњ бєрін заман аѓымыныњ зањды дамуы ретінде ќарайды жєне ілгеріліте отыра єлеуметтік к‰реске араласуѓа дайындыѓын кµрсетеді.
Автор єрбір образды, µзгерісті, суретті шыншыл да єділ, батыл бейнелеуге тырысады. Шеберлік танытќан жазушыныњ осынау ќасиеттерін М.Горький атап кµрсетеді: "получаешь впечатление, что автор - человек дароватый, к делу своему относится вполне серьезно; будучи казаком, находит в себе достаточно смелости и свободы для того, чтоб изобразить казаков с беспещадной и правдивой суровостью, вполне заслуженной ими".
Жазушыныњ тыњ игеруге арналѓан очерктері µзекті таќырыпты ќозѓайды. Мєселен, «На целинных землях», «Подвиг народа», «Весна на дорогах», «Покорители целины» т.б. Жазушы тыњ игерудегі жања адамныњ ќалыптастыруын кµрсетуде ењбекте ерлік жасаѓан адамдарѓа аса байыппен ќарайды, олардыњ ж±мыстаѓы, т±рмыстаѓы ќимыл-єрекетін, сµздерін саралап кµрсетеді. Ќазаќ даласын игеруге басќа елдерден келген адамдардыњ жања µмірге ќалыптасуын кµрсетеді. Яѓни, И.П.Шухов шыѓармаларын оќи отыра біз тарихымыздыњ белгілі - бір кезењдеріне ‰њілгендей боламыз.
Ќорыта келе, И.П. Шухов XX ѓасыр басында д‰ниеге келіп, 70 жылдан артыќ µз заманымен сырласып, м±њдасып ќатар ж‰рді. И.П.Шухов шыѓармаларыныњ µн бойы µз заманымен кµріністері. Оныњ бєрі жазушыныњ µмірімен, оныњ ќоршаѓан ортасымен, оќиѓасымен байланысты. Сондыќтан И.П.Шухов µз заманыныњ ±лына, µз дєуірініњ ‰ніне айналады. Жазушыныњ шыѓармашылыѓы 1930 жылдардан басталса, оныњ µзі елдегі µзгеріс ќ±былыстарды, ќалыптасу — дамуды, ±лт-аралыќ ќарым ќатынасты аса бір шеберлікпен айќын кµрсете білген. Жазушы µз шыѓармаларында шындыќты адал байыптап, єділ баѓалау ‰шін наќтылы фактілерге с‰йенеді. Ол µзініњ жарты ѓасырѓа жуыќ µмірін шыѓармашылыќќа арнап, µз заманымен ќатар ж‰рді, бірге ќуанды, ќайѓырды. Сондыќтан И.Шухов шыѓармаларын оќыѓан кезде осынау шынайы кµзќарас сезіліп отырады. Сондыќтан И.Шухов шын мєніндегі µз заманыныњ айнасы, шыншыл суреткер ретінде есімізде ќалады.
Єдебиетер:
1. Шухов И. Ибранное в двух томах. Роман «Горькая линия». — Алма-Ата, 1978. 2. Воспоминания об Иване Шухове. — Алма-Ата, «Жазушы» 1979. 3. Шухов И. Собрание сочинений. Том ІІІ. — Алма-Ата, «Жазушы» 1982.
На главную |
Карта сайта |
Вверх
|
© 2005–2012 Северо-Казахстанский ИПК и ППК
При использовании материалов ссылка на сайт обязательна
При использовании материалов ссылка на сайт обязательна
|
|
 |
Разработка и сопровождение Веб-студия IVS |