» Главная » Методист—учителю » Казахский язык
Тіл мен єдебиет сабаќтарында ќызыѓушылыќ пен ќажеттілікті тудыру
- ЌайнетоваГ. Ќ., ќатысушы-2, Солт‰стік Ќазаќстан
Облыстыќ педагог кадрлардыњ біліктілігін
арттыру жєне ќайта даярлау институтыныњ
аѓа оќытушысы, ќазаќ тілі мен єдебиеті пєні маманы
Меніњ оќушыларым биыл 9 сыныпты бітіріп жатыр. Психологиялыќ-педагогикалыќ сипаты жаѓынан алѓанда мектептегі ењ тµмен дењгейлі сынып болып есептеледі. Яѓни сыныптыњ басым бµлігі:
- т‰сінік дењгейі жаѓынан µте тµмен мен орта дењгейдіњ аралыѓында;
- есте саќтау мен зейін ќабілеті жаѓынан да орта жєне ортадан тµмен дењгейде;
- оќу іс-єрекетіне баѓытталушылыѓы жаѓынан, яѓни оќудыњ, білім алудыњ ќажеттілігін т‰сіну жаѓынан да осы жастаѓы басќа балаларѓа ќараѓанда біршама тµмен дєрежеде деп айтуѓа болады;
- ауызша жєне жазбаша сµйлеуде стилдік лексикалыќ, грамматикалыќ даѓдылары µте нашар ќалыптасќан;
Оныњ ‰стіне сынып оќушыларыныњ ќырыќ пайызына жуыѓы денсаулыѓында дімкєс бар балалар. Ауруына байланысты сабаќќа ‰немі апталап, айлап келе алмай ќалатын балалар бар.
Меніњ сыныбымдаѓы осындай жаѓдай мені «Оќу жєне жазу арќылы сын т±рѓысынан ойлауды дамыту» жобасы философиясыныњ меніњ жаѓдайымдаѓы тиімділігін зерттеуге алып келді. Оныњ ‰стіне б±л ауыл мектебі, єсіесе шаѓын жинаќталѓан мектеп жаѓдайында ж±мыс істеп жатќан кµптеген м±ѓалімдер ‰шін ортаќ проблема болып табылатындыѓы да єдіскер ретінде мені ойландырмай ќоймайды.
Сыныпты топтарѓа бµліп, єр топта бір проблеманы єр ќырынан зерттеу немесе т±тас бір мєселені ±саќ бµлшектерге бµліп, топтарда зерттеу, кейін олардыњ басын біріктіру (Джиксо-1, Джиксо-2) секілді ж±мыстарды, сонымен ќатар, сыныпќа проблемалыќ с±раќтар ќойып, єр оќушыныњ пікірін дамыту секілді ж±мыстардыњ т‰рлерін дєст‰рлі оќыту аясында кµптен бері пайдаланушы едім. Біраќ Жобада ж±мыс істеу барысында осыѓан днйінгі єрекеттерімніњ бірќатар кемшіліктерін ањѓардым. Біріншіден, топтарда ж‰ріп жатќан ж±мыстыњ барысына мєн бермеген екенмін. Онда белсенді оќушы сµйлеп, кейіннен топ атынан да сол оќушы сµйлейтін. Ал сол топта отырѓан белсенділігі тµмен оќушы сол ‰ндемеген ќалпы отырып ќала беретін. Алдымен мен «Оќушыныњ белсенділігі неге тµмен? Неге ол кµп жаѓдайда ‰ндемей отырып ќалѓанды ќалайды? Ќандай себептер болуы м‰мкін?» деген с±раќтарѓа жауап іздей бастадым. Баќылай келсем, бір оќушымныњ (Баѓдат деген оќушы) айтар ойы, ќосатын пікірі ‰немі болады екен, біраќ мінезініњ табиѓи ±яњдыѓы мен жасќаншаќтыѓы жєне, ењ бастысы, сыныптастарыныњ ќалыптасып ќалѓан «Баѓдат сµйлемейді, Баѓдат білмейді» деген кµзќарастары бµгет болатын кµрінеді. Ал Айнаг‰л жєне Баќтияр деген оќушыларымныњ шын мєнінде т‰сінік дењгейініњ тµмендігі басты себеп болып отыр. Олар топта айтылып жатќан, оќылып жатќан д‰ниелерде не туралы сµз болып жатќандыѓын айќын ажырата алмайды. Ал Санат, Мєрлен секілді оќушылар т‰сінік дењгейі жаѓынан сондай тµмен емес, біраќ зейін т±раќтылыѓы тиісті дењгейде ќалыптаспаѓандыќтын, не нєрсені болсын аяѓына дейін тыњдай алмайды, соныњ салдарынан ќандай да болсын проблемны шешуге µз ой єрекетін ж±мылдыра алмайды.
Осыдан кейін мен енді топтармен ж±мыс кезіндегі µз єрекетіме µзгеріс енгізу ќажет екенін т‰сіндім. Мен енді сырттай баќылаушы ѓана болмай, єр топтаѓы оќушылардыњ бір-бірімен ќарым-ќатынасына, пікір алмасу процесіне араласып отыратын болдым. Сµйтіп барып єр оќушыныњ µз м‰мкіндігіне ќарай талќыланып жатќан проблемаѓа µз ‰лесін ќосуына, соныњ арќасында µзіне деген сенімініњ тууына м‰мкіндік жасауды маќсат еттім. Ол ‰шін топтарѓа немесе жеке оќушыларѓа ±сынатын тапсырмаларды міндетті т‰рде Блум таксономиясы бойынша ќ±рамын. Махамбет ¤теміс±лы шыѓармашылыѓын талдауѓа арналѓан с±раќтар мен тапсырмаларды келтіре кетейін.
«Туѓан ±лдан не пайда?» µлењі.
1.¤лењді оќып шыќ (тµмен дењгей)
2.Аќынныњ айтып отырѓан «Атаныњ жолы» ќандай жол?Неніњ жолы? Пікіріњді µлењ жолымен дєлелде (т‰сіну дењгейі)
3.Ќорытынды жаса: Аќын м±раты неде? (т‰сіну дењгейі)
4. Алаштыњ байлыѓы не ‰шін ќызмет етуі керек дейді аќын? Б±л жердегі аќын м±раты неде?(т‰сіну)
5. «Алтын таќты ханныњ» міндеті не болуы керек дейді аќын? Осы пікірдіњ б‰гінгі к‰н проблемасымен ќандай ‰ндестігі бар деп ойлайсыњ? (анализ)
6.Мєњгілік, жалѓастыќ, дєст‰р деген сµздерді тірек ете отырып, осы µлењнен ќорытынды пікір шыѓарып кµр (синтез).
Тірек сµздер єдейі беріледі. Себебі, біріншіден, оќушылардыњ сµздік ќоры кедей, пікірді дєл, єсерлі, айќын жеткізу ‰шін кµбіне ќажетті сµз таба алмай ќиналады. Екіншіден, осылай жања сµздер ќажеттілікке орай беріліп отырса, ол сµздік ќордыњ баюна жаќсы ыќпал етеді, оќушыныњ ќолданысына тез еніп, т±раќтанып ќалады. ‡шіншіден, ењ бастысы, синтездік дењгейдегі тапсырмаларды оќушыныњ ќайткен к‰нде µзі орындап шыѓуына, сµйтіп таѓы да µзіне деген сенімініњ артуына ыќпал етемін. Сµйтіп барып оќушыныњ барлыќ дењгейде ќарќынды дамуына жаѓдай жасауѓа тырысамын.
Таѓы да бір-екі мысал. Махамбет аќынныњ туѓан жерге деген к‰йінішке толы с‰йіспеншілік сезімін танытатын «Адыра ќалѓан Нарынныњ» деген µлењін талдауѓа мынадай с±раќтар мен тапсырмалар ±сындым.
1.Аќын ‰шін Нарын-туѓан жер, ел деген пікірге келісесіњ бе? Жауабыњды µлењнен ‰зінді келтіре отырып дєлелде (т‰сіну)
2.Сонда «Туѓан жер» деген ±ѓымѓа не жатады екен? Ќорытынды жаса(т‰сіну)
3.¤лењде «Адыра ќалѓан Нарынныњ» деген жолдыњ бірнеше рет ќайталанып келуі аќынныњ ќандай кµњіл-к‰й, сезімін танытады деп ойлайсыњ? «Адыра ќал» деген тіркестіњ мєнін фразеологиялыќ тіркестер сµздігінен тауып оќып, жауабыња пайдалан(ќолдану)
4.¤лењде -ау, -еу шылаулары ќандай ќызмет атќарып т±р деп ойлайсыњ? Жауабыњды дєлелде(ќолдану).
«Жалѓыздыќ» µлењін талдау барысында аќынныњ жалѓыздыќ таѓдырыныњ сырын ашып, сонымен бірге оны жеткізудегі аќынныњ кµркемдік шеберлігін , философиялыќ ой-т‰йіндерініњ б‰гінгі к‰н ‰шін, оќушыныњ µзі ‰шін мањыздылыѓын тєлім етуді маќсат т±ттыќ.
1.Аќынныњ «Мен жалѓызбын» деген ойын ќандай жолдар дєлелдейді? Неге аќын µзін жалѓыз сезінеді? ¤лењ жолын жєне аќынныњ µмірі жайлы білетін мєліметтеріњді дєлелге келтір(т‰сіну, ќолдану)
2.Осы ойын ашу ‰шін аќын салыстыру єдісін ќолданады. Осы пікірді дєлелде. (ќолдану)
3.Ай мен К‰н, Дєулет пен М±сылманшылыќ туралы аќын ќандай философиялыќ ортаќ пікір білдіреді? Жауап беру ‰шін кµшпелі деген µлењ сµзін т‰сініп пайдалан(анализ, ќолдану)
Осындай талдаулар барысында біртіндеп белгілі бір мєселелер бойынша оќушыныњ µзіндік ой-пікірініњ ќалыптасуына м‰мкіндік жасаймын. Жєне м±ныњ бєрі т‰бінде осы таќырыпта оќушыныњ жаттанды емес, шын мєнінде µзіндік ой-толѓам, таным-т‰сінік,сезім к‰йін танытатындай шыѓарма жаза алуына µз септігін тигізеді.
Блум таксономиясы бойынша осылайша біртіндеп с±раќтардыњ к‰рделілік дењгейін арттырып беру, сµйтіп барып негізгі маќсат етілген нєтижеге алып келу арќылы, біріншіден, оќушыныњ ќандай да болмасын ќиын проблеманы шешуге µздігінен келуі табиѓи т‰рде ж‰зеге асады. Соныњ нєтижесінде оќушыныњ µз ж±мысыныњ нєтижесін кµзімен кµруге, ќуаныш пен ќанаѓаттану сезімініњ пайда болуына жеттік. М±ныњ µзі оќушыларымныњ меніњ пєніме, меніњ сабаќтарыма деген ќызыѓушылыќтарыныњ артуына септігін тигізді. Ќызыѓушылыќтыњ артуына таѓы да бір себеп бар деп ойлаймын. Ол-сын т±рѓысынан ойлау философиясындаѓы «жаќын даму зонасы».Мен єрбір таќырыптыњ оќушыныњ б‰гінгі µміріне, к‰нделікті тіршілігіне, оныњ ой-толѓанысына, оныњ µмірлік проблемаларына тікелей ќатысы бар екендігіне кµздерініњ жетуіне м‰мкіндік жасауѓа тырысып отырамын. Яѓни єдебиет, тіл мєселелері маѓан ќатынасы жоќ, менен бµлек, єйтеуір оќу, білу ќажет болѓан соњ ѓана оќылып жатќан мєселелер емес, оныњ ішінде б‰гінгі к‰нніњ де , меніњ де проблемамныњ шешуі болады екен, меніњ, меніњ отбасымныњ ќазіргі к‰нделікті µмірінде кезесетін ќажеттілікке жаратуѓа болады екен деген сенім туѓызу. Мєселен, «Іс ќаѓаздары ‰лгілері» таќырыбы бойынша РАФТ стратегиясымен µткізілген бекіту сабаѓы соныњ айѓаѓы болды. Оќушыларѓа таќырып тањдауѓа еркіндік берілген кезде алѓандары тек ќазіргі ќажеттілікке байланысты болды. Мысалы: Т‰сінік хат- сабаќќа кешіккендігім туралы, сабаќтан ќалѓандыѓым туралы, сыныптасыммен арада болѓан жанжал туралы; Аныќтама ќаѓаз-дєрігердіњ ќабылдауында болѓандыѓым туралы; Сенім хат-µз пєтерімді , µз машинамды таѓы да м‰ліктерімді басќа біреуге сеніп тапсыратындыѓым туралы; Хабарландыру-б‰гін кешке дискотека болатындыѓы туралы, пєн апталыѓыныњ басталатындыѓы туралы, пєтерімді сататындыѓым туралы. ¤здеріне жаќын таќырып тањдалѓандыќтан, ол бойынша жазу ж±мысы да жењілге т‰сті.
«Біржан-Сара» айтысын оќыѓаннан кейін топтарда орындалѓан мынадай тапсырмаларды талќылау барысында мен к‰тпеген жерде ќызу айтыс туып кетті. Екі топ Біржан мен Сараѓа арнап с±раќтар ќ±растырды, екі топ Біржан мен Сараѓа маќтау сµздер жазды, екі топ Біржан мен Сараѓа ќарсы шыќты, яѓни кіналады. Оќушыларымныњ ќойѓан с±раќтарыныњ да айтќан пікірлері, оѓан Біржан мен Сараныњ атынан басќа оќушылардыњ берген жауаптары да µзініњ терењдігімен тањќалдырды.
С±раќ: Біржан ата, сіз не себептен сонау Арќадан Талдыќорѓанѓа Сараны іздеп барып айтыстыњыз? Жауап: Мен, біріншіден, µте жас болса да елге атаѓы жайыла бастаѓан Сараны кµргім келді, екіншіден, µзімніњ аќындыќ к‰шімді сынап кµргім єрі дєлелдегім келді. Ќарсы шыѓу: Сара апа, сіз алыстан Біржан аќын ауылыњызѓа келіп, амандасуѓа шаќырѓанда неге ‰йден шыќпадыњыз? М±ныњыз єдепсіздік емес пе? Ол ер адам єрі жасы ‰лкен еді ѓой? Ќорѓау: Меніњ амандасуѓа шыќпаѓан себебім, біріншіден, мен µз ‰йімде емес, аѓамныњ ауылында отыр едім. Ќазаќтыњ салтында ќонаќты ‰й иесі ќарсы алады. Оныњ ‰стіне ќонаќты єйел адам ќарсы алѓаны єдепсіздік, сыйламау деп ойлаймын.
С±раќ: Біржан ата, сіз неге айтыстыњ соњында Сараны жењу ‰шін оныњ жеке басындаѓы ауыр ќасіретті пайдаландыњыз? Сараныњ аќындыѓы сізден кем емес, сіз єділетсіздік жасадыњыз. Ќорѓау: Мен Сараны жењейін деп емес, єдейі оныњ аѓаларыныњ, ел-ж±ртыныњ ќатігездігін ел алдында айтып, керісінше Сараны ќорѓаѓым келді.
«Ер Тµстік» ертегісін талдаѓан кезде оќушыларѓа оќыс ќойѓан бір с±раѓым кейіннен оларды, олармен бірге µзімді де ізденіске жетеледі. «Балалар, ќалай ойлайсыњдар, неге Ер Тµстіктіњ сегіз аѓасыныњ ата-анасына дайындап беріп кеткен бар азыѓы таусылѓанда, ењ соњында жалѓыз тµстік ќалѓан. Неге малдыњ басќа м‰шесі емес, тµстігі. М±ныњ Ер Тµстікке ќатысы ќандай деп ойлайсыњдар?» Руслан деген оќушы бірден пікір айтты: «Меніњ ойымша, дене ќ±рылысындаѓы басќа с‰йектер тµс с‰йегіне келіп бекиді. Сондыќтан Ер Тµстік µз аѓаларын жинап єкеліп µз отбасын біріктіретін, ±йтќы болатын бала болып µсетініне мењзеу жасалѓан». Саѓыныш: «Мен Русланныњ айтќан пікіріне ќосыламын, біраќ Ер Тµстік тек отбасыныњ ѓана емес, б‰кіл елініњ ынтымаќ, бірлігін ойлаѓан. Тµстіктіњ мєні осында», — дейді. Б±дан кейін тµстік деген сµздіњ мєні туралы тєнтану, єдеп пєндері бойынша ізденістер ж‰ргізуге, ‰лкен адамдармен, єсіресе, м‰мкіндігінше ќасапшылармен єњгімелесуге тапсырмалар берілді. Сонда балалардыњ аныќтаѓаны: ертегіде айтылатын тµстік ол м‰лде тµс с‰йегі емес, мал сойѓанда малдыњ тµс т±сынан кесіп алып, іліп ќоятын арнайы бір жапыраќ бµлшек екендігі, оны жемей іліп ќоятын себебі, сойылѓан малмен мал басы кемімесін, кµбейе берсін деген ырымда екендігі, таѓы да зерттеулер бойынша ертеде жаугершілік кезінде одан кеудеге арнап оќ µтпейтін ќалќан жасайтындыѓы. Осы мєліметтерді аныќтаѓаннан кейін оќушылардыњ Ер Тµстік туралы пікірлері толыѓа т‰сті жєне ертегіні м‰лде жања ќырынан кµре білді. Б±л оќушыларымныњ єдебиетті тануѓа деген ќ±штарлыќтарын оята т‰сті.
Б‰гінде меніњ оќушыларыммен бірге жеткен табыстарым ќандай? Біріншіден, оќушылар оќулыќ сµзімен сµйлеуден аулаќ бола бастады. Аз айтсын, кµп айтсын, д±рыс айтсын, ќате айтсын, µз ойлары мен µз пікірлерін айтуѓа тырысады. Олардыњ сµйлеген сµздері (ауызша да, жазбаша да) ‰немі «меніњ ойыша, меніњ пікірімше, маѓан ќатты єсер етті, мен д±рыс емес деп ойлаймын, µйткені...» деп басталады. Олар шыѓарма жазѓанда с±раулы сµйлемдерді жиі ќолдануды ‰йренді. «Б±ќар жырау шыѓармашылыѓындаѓы ел бірлігі таќырыбы жєне оныњ б‰гінгі к‰н ‰шін мањызы. Мен б±л таќырыпты неге тањдадым?..», «Мен бірыњѓай мектеп киім ‰лгісін енгізу керек деймін. Неге?..»
Меніњ алдымда єлі кµптеген міндеттер т±р. Жауапсыз с±раќтар кµп. ¦лттыќ конференцияда µз єріптестеріммен кездесіп, пікір алмасу сєтін асыѓа к‰тіп ж‰рмін. Себебі ойды ой ќозѓайтынына сенемін.
Пайдаланылѓан єдебиеттер тізімі:
1. Сапарг‰л Мирсеитова. Дж. Дьюи, Л. Выготский жєне Ж. Пиаже идеялары: б‰гінгі кµзќарас.Єрекеттегі RWCT философиясы мен єдістері, Алматы,2004
2. Дэвид Лендис. Оќу мен жазу арќылы сыни т±рѓыдан ойлауды дамытудаѓы жања баѓыттар, Єрекеттегі RWCT философиясы мен єдістері, Алматы,2004
3. Т. С. Садыков, А. Е. Абылкасымова. Методология 12-летнего обучения, Алматы,2003
4. Махамбет-тєуелсіздік туын алѓаш кµтерген аќын, Алматы,2003
На главную |
Карта сайта |
Вверх
|
© 2005–2012 Северо-Казахстанский ИПК и ППК
При использовании материалов ссылка на сайт обязательна
При использовании материалов ссылка на сайт обязательна
|
|
 |
Разработка и сопровождение Веб-студия IVS |